Lart mbi Fushën e Strugës, në një lartësi prej 865 metrash mbi nivelin e detit, ngrihet Labuništa — një fshat që sot numëron mbi 10.000 banorë, gjë që e bën pothuajse të barabartë me vetë qytetin e Strugës, që ka rreth 15.000 banorë.

Në burimet shkruese, Labuništa shfaqet për herë të parë në vitin 1544, dhe është regjistruar përsëri në vitin 1583, që do të thotë se pothuajse pesë shekuj ekziston si dëshmitar i gjallë i kohës. Por rrëfimi i saj fillon shumë më herët.

Mbi fshat, në zonën e quajtur Kalishta – Gradište, kodrat sot ruajnë mbetjet e fortifikimeve të lashta. Gërmimet arkeologjike — thika gurësh dhe metalesh, enët e balte, çeramidat dhe varret e vjetra romake — flasin për civilizime që këtu kanë jetuar, tregtuar dhe mbrojtur veten për shekuj me radhë. Legjendat lokale tregojnë edhe për një furrë të vjetër për shkrirjen e arit, e fshehur ndonjëherë nën shkëmbinjtë, një histori që edhe sot ushqen misterin e kësaj ane.

Sekreti më i thellë, megjithatë, fshihet në vetë emrin. Historianët besojnë se Labuništa ka të ngjarë që emrin ta ketë marrë si një jehonë e largët nga fortesa antike Albanopolis, e përshkruar në hartat e lashta të Ptolemeut. Me kalimin e shekujve, përmes ndryshimeve gjuhësore, Alban → Labun, emri është transmetuar nga brezi në brez, deri sa është rrënjosur në formën e sotme — Labuništa.

Në foljet maqedonase dhe sllave më të gjera, këto ndryshime nuk janë të rralla. Veçanërisht e rëndësishme është zëvendësimi i prapashtesës -ан me -ун, që i jep formën lokale, sllave rrënjës antike. Kështu, nga i vjetri Alban, me kalimin e kohës dhe adaptime në të folur, u formua rrënja Labun.

Pjesa e dytë e emrit — „-ишта“ — është një prapashtesë e vjetër sllave që tregon vend, hapësirë apo banesë. Kjo përdorej shpesh për vende të lidhura me ndonjë ndërtim, fortifikim ose strehë.

Kështu, emri Labuništa mund të kuptohet si:

„vend i Labunit“ jo „vendi ku ndodhej fortesa e vjetër Albanopolis“

Mbi liqenet e lartë të Labuništës, Lokvi, në 1908 metra, kalon edhe sot traseja e rrugës së lashtë romake Via Egnatia. Kjo rrugë dikur lidhte Durrësin, Selanikun dhe Stambollin, duke e kthyer këtë zonë në një kryqëzim të rëndësishëm midis lindjes dhe perëndimit. Çdo hap mbi këto kalldrëme prej guri sot është një hap nëpër histori.

Në zemër të fshatit, koha vazhdon të flasë përmes vendbanimeve fetare. Xhamia madhështore Mehmed Ali Pasha, e ndërtuar në vitin 1794, ruan ritmin shpirtëror të Labuništës për më shumë se dy shekuj. Më vonë, në vitin 1898, u ndërtua edhe xhamia e parë e ulët, ndërsa kisha e Shën Nikollës u ngrit në vitin 1856.

Edhe në historinë më të re, Labuništa mbetet qendra e jetës në rajon. Më 17 nëntor 1996, ajo u bë përsëri seli e komunës së saj, status që e mbajti deri më 12 prill 2004. Por edhe shumë më përpara, në periudha të ndryshme historike, kjo vendbanim ka qenë zemra administrative e Drimkolit.

Labuništa nuk është vetëm një fshat.

Ajo është një kronikë e gjallë e rrugëve antike, legjendave, shpirtërisë dhe qëndrueshmërisë — një vend ku çdo gur ka një histori, dhe çdo këmbë shkon drejt një kohe të harruar më parë.