Vëllezër të dashur! Në këtë hutbe të sotme do të përqendrohemi në tre segmente të reflektimit të kulturës fetare ose adetit. Kështu, rregullat e sjelljes në xhami, në rrugë dhe në familje. Edhe pse për një shpjegim të plotë të kësaj teme kërkohet shumë kohë dhe hapësirë, ne do të ndalemi vetëm në pikat dhe vëzhgimet më të rëndësishme dhe të domosdoshme që janë të pandashme dhe të pranishme mes nesh.

Mirësia dhe sjellja e mirë janë vepra shumë të vlefshme dhe efektive. Këtë na e tregon Profeti i Allahut s.a.v.s.: “Imani nuk është vetëm dëshirë, por ajo që ngjitet në zemër dhe konfirmohet nga veprat.” (Dajlemi) Profeti i Allahut në pyetjen se çfarë është feja? Përgjigjuni: “Sjellja e mirë.” Kur e pyetën “Çfarë është më e keqja?” Përgjigjuni: “Sjellja e keqe.” (Ahmed) Pra, feja është kodi i sjelljes në jetën e përditshme. Madje, lëvdata më e madhe e Profetit a.s. është ajo që ka theksuar Allahu i Lartësuar në ajetin kur'anor:

وَ إِنَكَ لَعَلَى خُلُقٍ عَظِيمٍ “Me të vërtetë, ti je me moral të madh.” (El-Kelem, 4)

Rreth komentit të këtij ajeti, dijetarët islamë kanë shprehur mendime të ndryshme. Ibn Abbas dhe Mudzhahid thonë se fjalët ‘moral i përsosur’ do të thonë: ‘me besim më të lartë, nuk ka besim më të përshtatshëm që Allahu të kënaqet me të si feja islame.

Sa i përket sjelljes lidhur me kulturën fetare ose mënyrën e sjelljes në xhami, duhet të kemi kujdes ndaj disa rregullave:

• E papërshtatshme të kalosh mbi shpinën e namazlinjve dhe të ndajsh dy persona që falen Shumë njerëz që vonohen në namaz kalojnë mbi shpinën e falësve dhe shpesh ndajnë dy persona për të siguruar vend për veten në radhë. Kjo duhet evituar. Duhet të vijmë në xhami me kohë dhe të plotësojmë vendet e lira në radhë që më pas të mos ketë nevojë të kalojmë mbi shpinë ose të ndajmë falësit. Ekziston ndalesë nga Resulullah a.s. nëse dikush do të shkojë në xhami duke kaluar mbi supet e personave që janë në radhë për të shkuar përpara:

عبد الله بن بسر قال كنت جالسا إلى جانبه يوم الجمعة فقال جاء رجل يتخطى رقاب الناس فقال له رسول الله صلى الله عليه وسلم أي اجلس فقد آذيت Abdullah ibn Busër rrëfen: “Isha ulur pranë tij në ditën e Xhumasë në xhami, pastaj erdhi një njeri që filloi të kalonte mbi supet e njerëzve për të shkuar përpara. Atëherë Profeti a.s. i tha: ‘Hej, ulesh, po shqetësove.’” (Nesai)

Nëse dëshiron të jesh në radhët e para, atëherë vjen në kohë në xhami. Për më tepër, do të fitosh shpërblim të madh që ka premtuar Profeti a.s.: “Nëse njerëzit do të dinin çfarë shpërblimi ka në ezan dhe në radhën e parë dhe nuk do të gjenin asgjë tjetër përveç një gare, atëherë do të garonin... Dhe nëse do të dinin shpërblimin në namazin e jacisë dhe sabahit, do të vinin edhe duke zvarritur.” (Buhari, Muslim)

• E papërshtatshme të kalosh përpara falësve që janë në namaz Duhet kujdes që të mos kalosh përpara falësve gjatë namazit që të mos shkaktohet shkatërrim i përqendrimit. Kjo praktikë është e pranishme edhe te ata që vonohen dhe më pas përpiqen të hyjnë në radhën e parë. Nuk duhet të kaloni përpara falësve dhe t'u ndërpritni namazin. Sepse kjo është e ndaluar. Profeti s.a.v.s. ka thënë: “Nëse një kalimtar kuptonte çfarë mëkati është të ndërpresë namazin e falësit, ai do të qëndronte dhe do të priste dyzet... Prania e tij është më e mirë se kalimi përpara.” Ebu Nadr ka thënë: “Nuk e di nëse tha: dyzet ditë, apo dyzet muaj apo vjet.” Gjithashtu Profeti s.a.v.s. ka thënë: “Më mirë të presësh njëqind vjet se të kalosh përpara vëllait tënd në namaz.” (Tirmidhi) Dijetarët islamë konsiderojnë kalimin përpara falësit si mekruf. Megjithatë, Imam en-Nevevi dhe të tjerë mendojnë se kalimi pa sutra është haram.

• Është e dëshirueshme për kujdes fetar, pastërti dhe rregullim kur shkojmë në xhami Muslimani është i detyruar të marrë abdest, të lahet, të veshë rrobat më të bukura dhe të përthithet me aromë. Allahu i Lartësuar thotë: “O bijtë e Ademit, vishuni bukur kur të falni.” Kjo veçanërisht është theksuar kur shkojmë në namazin e xhumasë dhe bajramit. Profeti s.a.v.s., në hadithin nga Abdullah b. Omeri, r.a., ka thënë: “Kur dikush prej jush dëshiron të shkojë në namazin e xhumasë, le të lahet paraprakisht!” Në traditën e Se'id el Hudri r.a., theksohet se Profeti s.a.v.s. ka thënë: “Larja të premten është detyrë e cdo të rrituri, të pastrohen dhëmbët dhe të vendosin aromë nëse kanë erë të keqe.”

• Është e ndaluar për atë që ka ngrënë qepë ose hudhër të jetë në xhami Personi që ka ngrënë hudhër ose qepë duhet të qëndrojë larg xhamisë sepse i shqetëson falësit me erën e pakëndshme. Profeti s.a.v.s. ka thënë: “Kush ka ngrënë hudhër ose qepë të mos vijë në xhami, por të rrijë në shtëpinë e vet.” (Buhari) Në një hadith tjetër thuhet: “Kush do të hajë nga kjo bimë me erë të pakëndshme mos t’i afrohet xhamisë sonë, إِنَّ الْمَلائِكَةَ تَتَأَذَّى مِمَّا يَتَأَذَّى مِنْهُ بَنُو آدَمَ sepse engjëjt shqetësohen nga ato gjëra që shqetësojnë njerëzit.” (Buhari, Muslim) Vëmendje: Për hudhrën dhe qepën përballësohen çdo erë e keqe ose e shëmtuar nga e cila shqetësohen falësit (duhan, apo erëra nga trupi ose veshjet). Prandaj muslimani duhet të kujdeset dhe të mos shqetësojë falësit e tjerë.

• Ngritja e zërit në xhami Saib ibn Jezid thotë: “Isha në xhami dhe u ndalova me një burrë. Omeri r.a. që ishte aty më tha: ‘Shko dhe sjellë ato dy.’ i solla dhe ai pyeti: “Kush jeni ju të dy?” “Nga Taifi.” “Nëse ishit nga banorët e Medinës do t'ju godisja, ngase ngritni zërin në xhaminë e Profetit a.s.” (Buhari)

• Lejohet të flitet në xhami për çështje të botës që nuk janë kundër fesë Transmitohet se këtë e bënte Profeti s.a.v.s. dhe shokët e tij. Xhabir ibn Semure r.a. thotë: “Shokët flisnin në xhami për gjëra të periudhës para islamike dhe qeshnin, dhe Profeti s.a.v.s. qeshte.” (Muslim, Ahmed)

Segmenti i dytë i sjelljes kulturore që do të përmendim sot është rregullat e sjelljes në rrugë. Ndoshta dikush pyetet, a ka rregulla fetare për këtë? Përgjigjemi: “Po” Dëgjoni hadithin e Resulullah a.s., ku na ndalon qëndrimin e panevojshëm pranë rrugës, sepse konsiderohet humbje kohe. Por nëse është nevoja sepse është çështje publike, atëherë duhet të respektohen detyrat ndaj rrugës: ulja e shikimit, kthimi i selamit, shmangia e të këqijave, urdhërimi i së mirës dhe ndalimi i së keqes! Ja hadithi që thekson këto:

إِيَّاكُمْ وَالْجُلُوسَ بِالطُّرُقَاتِ». قَالُوا: يَا رَسُولَ اللّهِ مَا لَنَا بُدٌّ مِنْ مَجَالِسِنَا نَتَحَدَّثُ فِيهَا. قَالَ رَسُولُ اللّهِ : «إِذَا أَبَيْتُمْ إِلا الْمَجْلِسَ، فَأَعْطُوا الطَّرِيقَ حَقَّهُ». قَالُوا: وَمَا حَقُّهُ؟ قَالَ: «غَضُّ الْبَصَرِ، وَكَفُّ الأَذَىٰ، وَرَدُّ السَّلاَمِ، وَالأَمْرُ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْيُ عَنِ الْمُنْكَرِ

“Mos u ulni pranë rrugëve!” Dishepujt thanë: “Nëna, duhet të qëndrojmë aty ku flasim.” Profeti tha: “Nëse vendosni të uleni pranë rrugës, atëherë jepini rrugës të drejtën e saj!” Thanë: “Çfarë është e drejta e rrugës?” Tha: “Ulja e shikimit, heqja e pengesave, kthimi i selamit, urdhërimi i së mirës dhe ndalimi i së keqes.” (Buhari) Në disa transmetime thuhet edhe “udhëzimi i udhëtarit”.

A i zbatojmë ne këto kur jemi në rrugë apo në treg? Duhet të kërkojmë vëmendje për faktin nëse urdhërojmë diçka, a e zbatojmë ne vetë. Nga këtu fillon lufta e vërtetë kundër lakmive, gabimeve, paragjykimeve që nxitë njeriun në mëkat. Isa a.s. thotë: “Konsultohu me veten tënde përpara se t’u japësh këshilla të tjerëve!”

Dhe segmenti i fundit që do të flasim sot është kultura e sjelljes në familje: Zbatimi i rregullave që përmenden në hadithet e Profetit s.a.v.s., si përmendja e përhershme e Allahut, këmbëngulja e buzëqeshjes, përdorimi i misvakit, kërkimi i lejes për hyrje, dhënia e selamit, shaka brenda kufijve të lejueshëm, respektimi i të moshuarve... Kërkimi i lejes për hyrje tek nëna, motra dhe të afërmit e ngushtë. Për sigurinë e shikimit që të mos shohë diçka të turpshme apo të gabuar. Al-Kame thotë se dikush e pyeti Ibn Mes'ud: “A duhet të kërkoj leje tek nëna ime?” Ai tha: “Sigurisht ajo nuk do të dojë të të shohë në çdo rrethanë.” Huzejfe thotë: “Nëse nuk kërkon leje tek nëna do të shohësh tek ajo diçka që urren.”

Transmitohet nga Muslim në koleksionin e vet autentic të haditheve se Muhammedi a.s. ka thënë: “Kur një person përmend emrin e Allahut para se të hyjë në shtëpi apo të hajë, djalli thotë: 'Nuk ka vend për ne këtu as për darkë,' por nëse personi hyn dhe nuk përmend emrin e Allahut, djalli thotë: 'E meritoni qëndrimin dhe darkën,' e nëse nuk e përmend emrin e Allahut gjatë ushqimit, djalli thotë: 'Siguruat qëndrim dhe darkë.'” (Ahmed)

Përmendet nga Aisha r.a. se Muhammedi a.s., kur hynte në shtëpi, fillonte të pastrojë dhëmbët me misvak (degë që përdoret për pastrimin e dhëmbëve). (Muslim)

Sjelljet e përgjithshme të sjelljes me butësi, butësi, gjallëri në fytyrë, fjalim të mirë dhe respektim. Kjo është sjellje e mirësjellshme që Allahu i Lartësuar e porosit me fjalët: “Tregohuni të butë ndaj tyre.” (En-Nisa, 19) Gjithashtu është mesazhi i Profetit në fjalimin e tij të lamtumirës në Arafat: “Ju rekomandoj që të jeni të mirë me gratë.” (Muslim) Ja si na mëson Profeti i Allahut s.a.v.s. të jemi ndaj grave tona. Fatkeqësisht ky adab mungon shumë tek ne, dëgjoni:

إن أعظم الصدقة لقمة يضعها الرجل في فم زوجته “Më e madhe është sadakaja t’i japë një kafshatë burrit në gojën e gruas së tij.” (Buhari, Muslim)

Allahu Ekber! Mëshirët më të mëdha dhe vepra të mira konsiderohen lojëra, butësi dhe romancë me bashkëshorten. Kjo është një vepër e vogël por me rëndësi të madhe, është shprehje respekti që gratë e arsyeshme e vlerësojnë thellë. Lojëra dhe përqafime me gruan. Në biografinë e Profetit s.a.v.s. shohim si ai argëtohej dhe luante me gratë e tij. Transmetohet gara e tij me Aishën r.a. në vrapim. Profeti a.s. ka thënë: “Çdo argëtim i njeriut është i panevojshëm përveç shkëputjes së shigjetës, rritjes së kuajve dhe lojës me gruan, këto janë gjëra të vërteta.” (Tirmidhi)