Kıymetli kardeşlerim! Bugünkü hutbede, dini kültürün ya da edeplerin yansımalarının üç segmentine odaklanacağız. Yani camide, yolda ve aile içinde davranış kurallarına. Bu konunun tam aydınlatılması için çok vakit ve alan gerekse de, biz sadece içimizde kaçınılmaz ve var olan en önemli ve gerekli noktalara ve uyarılara değineceğiz.

Güzel ahlak ve güzel davranış çok değerli ve etkili bir iştir. Allah'ın Peygamberi s.a.v.s. şöyle buyurmuştur: "İman sadece arzu değildir, kalbe nakşedilen ve amellerle tasdik edilendir." (Deylemi) Allah'ın Peygamberi, iman nedir sorusuna: "Güzel ahlaktır." diye cevap vermiştir. Soru geldiklerinde: "En kötüsü nedir?" dediğinde: "Kötü ahlaktır." (Ahmed) Demek iman, günlük hayatta davranış koddur. Hatta peygamber a.s.'ın en büyük övgüsü, Yüce Allah'ın Kur'an'daki ayetinde zaten vurgulanmıştır:

وَ إِنَكَ لَعَلَى خُلُقٍ عَظِيمٍ "Şüphesiz sen yüce bir ahlâk üzerindesin." (El-Kalem, 4)

Bu ayetin tefsiri hakkında ilim adamları farklı görüşler ileri sürmüşlerdir. İbn Abbas ve Mucahid, 'yüce ahlak' kelimesinin: "En üstün iman ile, Allah'ın razı olduğu başka bir imanın olmadığı" anlamına geldiğini söylemişlerdir.

Dini kültür ya da camide davranış şekliyle ilgili olarak bazı kurallara dikkat etmeliyiz:

• Namaz kılanların sırtından geçmek ve onları ayırmak mekruhtur Namaz kılanların sırtından geçmek, yer açmak için iki kişiyi ayırmak çok kimseler için namaza geç kalınca yapılan bir hatadır. Bu mutlaka kaçınılmalıdır. Çünki camiye vaktinde gidilip sıralardaki boş yerler doldurulmalıdır ki namaz kılanların sırtından geçme ya da ikisini ayırma ihtiyacı doğmasın. Resulullah a.s.'ın namaz kılanların omuzlarından geçerek ön sıralara gitmeye dair açık bir yasağı vardır:

عبد الله بن بسر قال كنت جالسا إلى جانبه يوم الجمعة فقال جاء رجل يتخطى رقاب الناس فقال له رسول الله صلى الله عليه وسلم أي اجلس فقد آذيت Abdullah ibn Busr anlatır: "Cuma günü onun yanında oturuyordum, bir adam gelip insanların omuzlarından atladı (geçti). Peygamber bize dedi ki: 'Otur, rahatsız ettin.'" (Nesai)

İlk saflarda olmak istiyorsan camiye zamanında gel ve Peygamberimizin vaat ettiği çok sevabı da kazan: "İnsanlar ezanda ve ilk safarda ne sevap olduğunu bilseler ve yarışmayı bırakmasalardı... Yatsı ve sabah namazlarının sevabını bilseler, sürünerek bile gelirlerdi." (Buhari, Muslim)

• Namaz kılanların önünden geçmek mekruhtur Namazda olanların önünden geçmemeye dikkat etmeliyiz ki dikkati dağılmasın. Geç kalanlar, namaza geç katılıp ilk saflara girmeye çalışanlar arasında sıkça görülen bir durumdur. Namaz kılanların önünden geçmeyi kesmemeliyiz. Çünkü haramdır. Allah'ın Peygamberi s.a.v.s. şöyle buyurmuştur: "Önünden geçmenin günahını bilseydi, kırk gün beklerdi... Beklemek geçmekten iyidir." Ebu Nadr dedi ki: "Kırk gün mü, ay mı, yıl mı demiş bilmiyorum." Peygamberimiz ayrıca buyurmuştur ki: "Bir insan kardeşinin namazında önünden geçmektense yüz yıl beklemesi daha iyidir." (Tirmizi) İslam alimleri genel olarak namazda olanın önünden geçmenin mekruh olduğunu söylerler. Ancak İmam Nevevi ve diğerleri sutra olmadan geçmenin haram olduğunu kabul ederler.

• Camiye giderken dini temizlik, temizlik ve güzel giyinmek teşvik edilir Müslüman abdestsiz, yıkanmadan, güzel kıyafet ve güzel kokusuz camiye gitmemelidir. Yüce Allah der ki: "Ey Adem oğulları! Namaz kılmaya gittiğiniz zaman güzelce giyininizi." Bu özellikle cuma ve bayram namazları için vurgulanmıştır. Peygamberimiz s.a.v.s., Abdullah b. Ömer'den rivayetle şöyle buyurmuştur: "Cuma namazına gitmek isteyen banyo yapsın!" Se'id el Hudri'nin rivayetinde vurgulanır ki Peygamberimiz şöyle buyurmuş: "Cuma günü yıkanmak her ergen için farzdır, dişleri fırçalamalı ve kötü koku varsa güzel kokmalı."

• Sarımsak veya soğan yemiş kimse camiye gitmemelidir. Sarımsak ya da soğan yemiş kişi camiye gitmemeli, çünkü kötü kokusu namaz kılanları rahatsız eder. Peygamberimiz şöyle buyurmuştur: "Sarımsak veya soğan yemiş kimse camiye gelmesin, evinde kalsın." (Buhari) Başka rivayette: "Kötü kokulu bu bitkiyi yiyenler camiye yaklaşmasınlar, إِنَّ الْمَلائِكَةَ تَتَأَذَّى مِمَّا يَتَأَذَّى مِنْهُ بَنُو آدَمَ Çünkü melekler insanlar rahatsız olduğu şeylerden rahatsız olurlar." (Buhari, Muslim) Dikkat: Sarımsak ve soğan için diğer kötü kokular (sigara vb.) ile kıyaslanır. Mümin, kendini düzenlemeli ve diğer namaz kılanları rahatsız etmemelidir.

• Cami içinde ses yükseltmek mekruhtur Saib ibn Yazid şöyle der: "Bir camideydim, bir adamla kaldım. Orada bulunan Ömer r.a. bana dedi ki: 'Git ve o iki adamı getir.' Getirdim, sordu: 'Siz kimsiniz, nerelisiniz?' Dediler 'Taif'teniz.' Ömer dedi ki: 'Medine halkından olsaydınız sizi döverdim, Peygamberin camisinde sesinizi yükseltiyorsunuz.'" (Buhari)

• Dini inançla çelişmeyen gündelik konular hakkında camide konuşmaya izin verilir. Allah'ın Peygamberi s.a.v.s. ve sahabesi buna izin vermiştir. Cabir ibn Semure r.a. rivayet ediyor: "Ashab, camide İslam öncesi dönemden konuşup gülüyor, Peygamber de gülüyordu." (Muslim, Ahmed)

Bugünkü hutbede bahsetmek istediğimiz ikinci kültürel davranış segmenti, yolda davranış kurallarıdır. Belki bazıları dini emir ve yasakların yol için de olduğunu sorgular. Cevap “Evet”tir. Resulullah s.a.v.s.’in hadisini dinleyin: Gereksiz yere yol kenarında oturmamak gerekir, çünkü bu zaman kaybı sayılır. Ancak zorunlu hal ise halka açık mesele olarak yolun hakkına riayet etmek gerekir: bakışı indirmek, selam vermek, kötülükten sakınmak, iyiliği emretmek ve kötülüğü engellemek! İşte bu kuralları vurgulayan hadis:

إِيَّاكُمْ وَالْجُلُوسَ بِالطُّرُقَاتِ». قَالُوا: يَا رَسُولَ اللّهِ مَا لَنَا بُدٌّ مِنْ مَجَالِسِنَا نَتَحَدَّثُ فِيهَا. قَالَ رَسُولُ اللّهِ : «إِذَا أَبَيْتُمْ إِلا الْمَجْلِسَ، فَأَعْطُوا الطَّرِيقَ حَقَّهُ». قَالُوا: وَمَا حَقُّهُ؟ قَالَ: «غَضُّ الْبَصَرِ، وَكَفُّ الأَذَىٰ، وَرَدُّ السَّلاَمِ، وَالأَمْرُ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْيُ عَنِ الْمُنْكَرِ

"Yolların yanında oturmaktan sakının!" Sahabe dediler: "Orada oturmaya mecburuz, orada sohbet ediyoruz." Resulullah dedi: "Eğer yol kenarında oturmaya karar verirseniz yolun hakkını verin!" Dediler: "Yolun hakkı nedir?" Dedi: "Bakışı indirmeniz, zarar vermekten sakınmanız, selamı iade etmeniz, iyiliği emretmeniz ve kötülüğü engellemeniz." (Buhari) Bazı rivayetlerde "Gezgini doğru yola yönlendirmek" de vardır.

Yolda veya pazarda bunları yerine getiriyor muyuz? Emrettiğimiz şeyi kendimiz yapıyor muyuz? İşte asıl mücadele burada başlar: Nefsimize, yanılgılarımıza ve önyargılarımıza karşı... İsa a.s. buyuruyor: "Önce kendini nasihat et, sonra başkalarını!"

Bugün bahsedeceğimiz son segment ise aileyle davranış kültürüdür: Allah'ın Peygamberi s.a.v.s. hadislerinde geçen hükümleri uygulamak, Allah'ı sürekli anmak, tebessüm etmek, misvak kullanmak, izin almadan girmemek, selam vermek, şakalar yapmak (helal sınırlar içinde), büyüklerine hürmet etmek... Anne, kız kardeş ve yakın akrabalardan izin istemek. Bu, gözlerin haram ve çirkin şeyleri görmemesi için önemlidir. Alkame diyor ki, birisi İbn Mes'ud'a sormuş: "Annemden izin almalı mıyım?" O: "Kesinlikle, o seni her durumda görmek istemez." Huzeife diyor ki: "İznini istemezsen annenin yanında görmek istemediğin bir şey görürsün."

Müslim'in sahih hadis koleksiyonunda nakledilir ki Muhammed a.s. dedi ki: "Bir kimse eve girmeden ya da yemekten önce Allah'ın ismini zikrederse, şeytan der ki: Burada kalacak ya da yiyecek bir şey yok; eğer girerse ve Allah'ın adını zikretmezse, şeytan der ki: Oturmaya ve yemeğe layıksınız; yemeği de zikretmezse der ki: Geceyi ve yemeği garantilediniz." (Ahmed)

Aişe r.a.'den rivayet olunur ki Muhammed a.s. eve girerken misvakla dişlerini temizlemeye başlardı. (Müslim)

Şefkat, yumuşaklık, yüzün canlılığı, güzel konuşma ve saygı gibi genel davranışlar. Bunların hepsi Allah'ın "Onlara karşı nazik olun." (En-Nisa, 19) diye buyurduğu nezaket davranışlarının parçalarıdır. Ayrıca Peygamberimizin veda hutbesinde kadınlara iyi davranmayı tavsiye etmesi de (Müslim) bu nezaketin işaretidir.

İşte Allah'ın Peygamberi s.a.v.s.'e göre kadınlarımıza karşı tavrımız. Maalesef bu edepten bizde çok eksiklik var, dinleyin:

إن أعظم الصدقة لقمة يضعها الرجل في فم زوجته "En büyük sadaka adamın karısının ağzına lokma koymasıdır." (Buhari, Müslim)

Allahu Ekber! En kıymetli sadakalar, iyi ameller; eşle oynamak, şefkat göstermek, romantizm yapmak kabul edilir. Küçük ama çok anlamlı bir davranıştır, akıllı kadınlar bunu derinden takdir eder. Kadınla oyun ve şakalaşma. Allah'ın Peygamberi s.a.v.s.'in biyografisine bakarsak, onun hanımlarıyla nasıl eğlendiğini görürüz. Aişe r.a. ile koşu yarışması yaptığı rivayet edilir. Peygamber a.s. şöyle buyurmuştur: "İnsanın her eğlencesi gereksizdir, ancak ok atma, at yetiştirme ve karısıyla oynamak helaldir, hepsi gerçek ve faydalı şeylerdir." (Tirmizi)