Bazı efsanelere göre, Labunista antik çağda da mevcuttu, ancak adı Gradishte (Kalishta) olarak geçer (deniz seviyesinden 879 ve 838 metre yüksekte).

Yer adından anlaşıldığı üzere, burası bir şehirdi (işte) ve kale (kale) ile çevriliydi. Çoğul formu Kalishta olup, 879 metre rakımında günümüze kadar bu isim korunmuştur; burası, güneydoğudan akan Karaderya Nehri boyunca dar geçitler yoluyla saldırılardan korunmak için kullanılıyordu. Diğer yandan, savunma amacıyla olan kale eski Karvan yoluna bakıyordu ve bu yol Zeigozec - Labunista Ovası seviyesinde çıkıyordu; bir kolu manastıra yakın olan Büyük Kaynağa kadar gidiyordu. Bu bölgelerde arkeolojik kazılar yapılmış, taş ve metal bıçaklar, taş yontma araçları, çanak çömlek, kiremit ve eski Roma mezarlarının kalıntıları bulunmuştur.

Bazı halk efsanelerine göre, Kalishta'nın olduğu yerde eski bir altın işleme atölyesi bulunuyordu. Bugün bile insanlar bu alandaki taş ocaklarının kaynağının bu efsane olduğunu söyleyerek şakalaşırlar. Bu hikaye, nesiller boyunca aktarılan yerel tarih ve inançların bir parçasıdır ve bölgeye ayrı bir gizem ve anlam katmaktadır.

Labunista'nın bulunduğu yere yaklaşık olarak Ptolemaios'un haritasında (1490 baskısı) Albanopolis kalesi işaretlenmiştir; Hassius (1744) haritasında ise: Albanopoli in ruin olarak belirtilmiştir. (Bkz. Jaranov, Harita - metin). Sloven toponimi yalnızca Yunanca'nın bir uyarlamasıdır: ikinci öğe - polis (aslında bir ek işlevi görür) Slovence eki -işte ile değiştirilmiş ve iki anlamı vardır:

1. yer adı,
2. (<* iti̯o-) soyadı eki.

Alban öğesi bir isim olduğundan, burada bu ekin iki işlevinin karıştığı varsayılabilir: hem Alban ‘ın soyundan olanları, hem de kalesi Albanopolis'in yerini belirtir ve bu tamamen yapısal bir işlevdir. Labun kökü, metatez ile Alban’ın devamı olup, Makedon sonundaki -an yerine -un (karşılaştır: Lat. Salona, Albona; Sloven Salona, Albona; SHK. Solin, Labin; Mak. Solin, Labun (bizim durum), her ne kadar farklı nesnelere ait olsa da (Romanski S.: Bazı Makedon şehirlerinin adları, 1. Selanik, MPr V, cilt 2, s. 78-84). Sloven toponimi çok eski olup, Balkanların Slavlarca yerleştiği döneme ve daha eski Greko-Latin bir toponimin devamıdır.

Labunista dağ gölleri "Lokvi"nin 1908 m rakımdaki üzerine Romalılar tarafından inşa edilen eski Roma yolu Dıraç - Selanik - İstanbul rotası "Via Ignatia" geçmektedir. Bu yol sayesinde bölge önemli bir geçiş bölgesi olmuştur.

395 yılında Roma İmparatorluğu'nun batı (Romalıların merkezi Roma olan Batı Roma İmparatorluğu) ve doğu (başkenti Konstantinopolis olan Doğu Roma İmparatorluğu) olarak bölünmesinden sonra Ohri-Struga bölgesi Doğu Roma (Bizans) yönetimine geçmiştir. Sonrasında Romalılar Balkanlar’dan tamamen yok olmuşlardır.

Literatüre göre, güneydeki eski Via Ignatia yolu Borovec köyünü Struga bölgesinde bulunan diğer köylerle bağlamaktadır: Labunista, Podgorci, Vevçani, Oktis, Radolişta (orada Qafasan bölgesinden geçerek) Elbasan’a ve Adriyatik kıyılarına kadar gitmektedir.

Struga üzerinden bu yol Struga Havzasını Ohri ile, oradan Bitola ve Ege bölgelerine bağlardı. Borovec ve çevresinden başlayan bu eski yolun iki önemli kolu vardı. Biri Labunista veya Vevçani köyünde Via Ignatia ile kesişir, buradan Drim köprüsüne kadar Dobovjani köyü yakınında gider; oradan Trebenişte veya Botun köyleri üzerinden Ohri ve Bitola'ya ve daha öteye Ege bölgelerine uzanır.

Diğer kol ise Oktis ya da Aşağı Belica’dan başlayarak Jablaniça dağı yamaçlarında batıya doğru uzanır ve Elbasan ile Şkumbin nehrine ve Adriyatik kıyısına ulaşır; ayrıca Yukarı Belica köyünden kuzeye doğru Skadar'a, Adriyatik kıyılarının kuzey kesimlerine giden kol mevcuttur.

Jablaniça Dağı'ndan geçen kol hâlen mevcuttur; bu Labunista dağ gölleri "Lokvi"nin 1908 m yükseklikteki üzerinden geçer ve oradan Roma yolunun (Via Ignatia) açıklanan güzergâhına devam eder.

Bu gelişmiş yol ağı göz önüne alındığında, Labunista'nın Struga vadisi ile yakın ve uzak çevresini bir bütün olarak birbirine bağladığı anlaşılmaktadır.

Labunista ve Kalishta hakkında efsane ve gizemle ilgili sonuç şudur ki, bu eski hikayeler sadece bölgenin tarihsel bağlamını zenginleştirmekle kalmaz, aynı zamanda yerin yüzeyinin altında ne gizlenmiş olabileceğine dair ilgi ve araştırma uyandırır. Eski altın işleme atölyesi ve ona bağlı taş ocaklarına dair efsane, henüz açıklanmamış sırların başka bir katmanını ekler. Özellikle kısa süre önce, Struga yakınlarında zeminden yaklaşık 2 metre derinlikte birçok eser bulunan antik bir mezar bulundu; bu, eski medeniyetlerin varlığı ve bölgede bağlantılarının teorisini güçlendirmektedir. Bu buluntu yeni arkeolojik araştırmalar kapısını açar ve Labunista'nın ve çevresinin derin gizemlerinin çözülmesinde anahtar olabilir.