“Şehirden uzaklaşmayı daha varamadan hissediyorsun,” dedi arkadaşım, tepeler arasından dolanan yola bakarken. Gerçekten de, şehir gürültüsünden her kilometre uzaklaştıkça huzur artıyor. Hava tazeleniyor, yeşillik ise gittikçe yoğunlaşıyor, sanki seni sarıyor.

Labunista seni sakinlikle, toprak ve nem kokusuyla karşılıyor ve bugünlerde nadiren bulunan bir bağlılık duygusuyla. “Burada zaman farklı akıyor,” dedi, köyün hakim üç camisini izleyerek — inancın ve kuşaklar boyunca anlatılan tarihin sembolleri.

“Önce Krasta’ya gidelim,” dedim, ve arkadaşımda sadece yeni bir şeyler keşfetmek isteyenlerde olan o maceraperest heyecanı yakaladı gözlerinde. Ve yola koyulduk.

Yol, köyün arkasından götürüyor; burada önce güzel villaların ve yeni evlerin yanından geçiyorsun, temiz bahçeleri ve çitlerdeki çiçeklerle. Eskiden burada vahşi bir atık alanı ve taş ocakları olduğunu, köylülerin bununla uzun mücadele ettiğini anlattım. “Çok şikayet ettik,” dedim. “Ama sonunda başardık — bunu sonsuza dek çözdük.”

Sonra yol, Krasta yamaçlarına tırmanmaya başlıyor — küçük ve büyük taşlarla, kuru otlarla ve rüzgarla mücadele eden seyrek çalılıkla dolu bir tepe. Toprak sert, ama koku temiz, dağ havası. Her adım yankılanıyor, taşlar ayakların altında sessizce yuvarlanıyor. Ne kadar yukarı çıkıyorduk, manzara o kadar açılıyordu altımızda. Görünüm — yeşil, canlı, sonsuz.

“Burada her şey nefes alıyor,” dedi, ayaklarının altındaki köye bakarken. “Buraya aşık olmamak mümkün değil.”

Aşağı indiğimizde, Labunista’yı farklı hissediyorduk artık. Sessizlik, nehir, insanlar — hepsi kelimeler olmadan anlatılan eski bir hikayenin parçasıydı.

Üç cami hemen dikkatini çekti. “Hepsinin ruhu var,” dedim. Özellikle Aşağı Cami, zamanında en yüksek minareye sahip olmasıyla gurur duyan — o dönem için gerçek bir rekor. Bugün gülümseyerek anlattım ki, insanlar sessiz bir yarışa girmiş gibiler — her yeni inşaatçı daha yüksek, daha parlak, daha modern bir şey yapmak istiyor. “Gökyüzüyle yarışmaya başladılar,” dedi gülerek.

Ayrıca Mehmed Ali Paşa ve onun inanç ve vizyonla inşa ettiği eski camiden bahsettim. Ve bugün hemen yanında yeni bölümün inşa edildiğini — aynı hikayenin devamı. “Sevgiyle inşa ediliyor,” dedim. “Eskiden olduğu gibi — yavaşça, ruhla ve geçmişe saygıyla.”

Caminin etrafında yürürken, her şeyin eskiden nasıl yeşil olduğunu gösterdim — bahçeler, avlular, çayırlar. Ramazan günlerinde söğütlerin altında otururduk, dışarıda bahçede, yer, güler, şadırvandan akan suyu dinlerdik. “O akşamlarda huzurlu bir şey vardı,” dedim. “Çim kokusu ve yalnızca çeşmenin sesinin bozduğu sessizlik.”

En çok Podgorça’daki Yeni Cami ona hayran bıraktı. Sıcak bakır bir parlaklıkla boyanmış kubbeleri, güneş altında erimiş altın gibi görünüyor. Gerçek değil ama ışınları yakalayıp ışığa dönüştüren bir renge sahip. “Böyle kubbe daha önce hiç görmemiştim,” dedi yukarı bakarken. “Gökyüzüyle birleşiyormuş gibi görünüyor.”

Günün sonunda ana caddeye dönerken, nehir bizimle paraleldi — beton ve demirin altında gizlenmiş. “Eskiden burası açıktı,” dedim. “Hepimiz yanından yürürdük.” Durdu, kulağını eğip dedi ki: “Su duyuyorum… ama göremiyorum.”

O cümle tüm dönüş yolunda aklımda yankılandı. Belki nehirden bahsediyordu — ama ben biliyordum ki başka bir şeyden de bahsediyordu. Görülmeyen ama hala duyulan bu yerin sessiz güzelliğinden.

Labunista’nın havasında İslami ruh hâlâ hissediliyor, ama sert veya ağır değil, günümüze biçim veren yumuşak bir merhem gibi. İnsanlar sakin, gülümseyen ve kelimeleri silahsızlandıran bir yumuşaklığa sahip. “Burada insanlar yüksek sesle konuşmaz,” dedi. “Burada kalpten konuşulur.”

Labunista sadece bakılan bir yer değil — yaşanan bir yerdir. Ve ayrılırken sadece manzara ve camilerden anılar değil, aynı zamanda daha büyük bir şeyin — gerçek, temiz ve sakin bir şeyin parçası olduğun hissiyle ayrılırsın.